Młodość i początki działalności

Eugeniusz Sit (pseud. Lis, Siwy, Sroka, Dobrowolski) przyszedł na świat 1 stycznia 1907 roku w Zbydniowie (powiat tarnobrzeski). Jego rodzicami byli Agnieszka z Dubajów oraz Karol Sit – mistrz ceramiczny związany później z cegielnią „Konstancja” w Tarnowie i członek Polskiej Partii Socjalistycznej (2, 4, 11). W 1919 roku rodzina Sitów osiadła w Tarnowie i to właśnie z tym miastem Eugeniusz związał swoją późniejszą drogę publiczną. Edukację pobierał w miejscowym Gimnazjum im. hetmana Jana Tarnowskiego. Już w siódmej klasie wykazał się zmysłem organizacyjnym, inicjując powstanie szkolnego koła socjalistycznego oraz wydając pismo „Marks” (2, 4).

Jesienią 1929 roku podjął studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim. Zmuszony był jednak z nich zrezygnować, aby pomóc matce i zająć się licznym, młodszym, osieroconym rodzeństwem (po odejściu ojca), a także w pełni poświęcić się działalności społecznej. W tamtym okresie zaangażował się w prace Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej „Orka”, natomiast w struktury PPS wprowadził go Adam Ciołkosz (1, 2).

Praca zawodowa i aktywizm w latach 30.

Sit podjął pracę biurową w tarnowskiej elektrowni miejskiej. Równolegle, z ramienia partii, powierzono mu rolę terenowego korespondenta krakowskiego czasopisma „Naprzód”. Swoje teksty publikował również na łamach innej prasy socjalistycznej, m.in. „Robotnika”, „Tygodnia Robotnika” oraz „Dziennika Popularnego” (10). Działał również prężnie na rzecz młodzieży. 18 maja 1932 roku, podczas III Zjazdu Organizacji Młodzieży TUR w Piotrkowie, wybrano go do Komitetu Centralnego tej organizacji. Pełnił ponadto funkcję sekretarza tarnowskiego oddziału TUR oraz Zarządu Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci (3, 4).

Swoją reputację działacza społecznego ugruntował w styczniu 1932 roku, po głośnym przemówieniu na wiecu tarnowskich bezrobotnych. Jeszcze w tym samym roku wszczęto wobec niego postępowanie za nielegalne zorganizowanie wiecu powitalnego dla skazanego w procesie brzeskim Adama Ciołkosza. Z kolei za wystąpienie w Zgłobicach (5 marca 1933 r.) tarnowski Sąd Okręgowy skazał go na siedem miesięcy pozbawienia wolności, choć ostatecznie wyrok ten został uchylony w apelacji w 1935 roku (1, 4).

Na początku 1934 roku Sit brał czynny udział w organizacji strajku solidarnościowego (19 lutego) popierającego austriackich robotników protestujących przeciwko polityce rządu E. Dollfussa, gdzie przemawiał u boku Lidii Ciołkoszowej (1). W sierpniu tego samego roku, za udział w strajku pracowników miejskich, trafił na trzy tygodnie do aresztu i stracił posadę w elektrowni. Od tego momentu jego źródłem utrzymania stało się dziennikarstwo. Został także oddelegowany przez partię na stanowisko sekretarza Powiatowej Rady Związków Zawodowych (obejmującej Tarnów i Dąbrowę Tarnowską).

W styczniu 1937 roku objął funkcję zastępcy przewodniczącego Zarządu Okręgowego Komitetu Robotniczego PPS w Tarnowie (zastępował A. Ciołkosza) (1, 2). Ponownie stanął przed sądem, za organizację strajku okupacyjnego w rzeźni w Klikowej, jednak proces zakończył się uniewinnieniem. Sit zdecydowanie sprzeciwiał się nie tylko wyzyskowi robotników, ale i przemocy politycznej. Potępiał antysemicką nagonkę i bojkot sklepów żydowskich. Jak wspominał Adam Ciołkosz (cytowany w książce „Wspomnienia i Kamienie”), po tym jak Sit i inni socjaliści stanęli w obronie żydowskich dzieci podczas awantury ulicznej, 17 września 1937 roku Sit padł ofiarą zamachu ze strony endeckiej bojówki, w wyniku którego został dwukrotnie postrzelony (strzelec wykorzystał mur Starego Cmentarza, obok którego Sit wracał do domu) (6, 12).

Pod koniec września 1938 roku zasiadał w prezydium rzeszowskiego zlotu młodzieży PPS. Wkrótce zyskał zaufanie jako reprezentant związków zawodowych – 5 marca 1939 roku zdobył mandat radnego, a w lipcu został socjalistycznym ławnikiem w Radzie Miejskiej Tarnowa (2, 4).

II Wojna Światowa i konspiracja

Został zmobilizowany w stopniu kaprala we wrześniu 1939 roku. Z cofającymi się oddziałami dotarł w okolice Tarnobrzega, a po 17 września znalazł się na terenach zajętych przez ZSRR. Uniknął wywózki w głąb Rosji najpierw dzięki pomocy przyjaciela, J. Matwiszyna, który objął dyrekcję radzieckiej fabryki sprzętu pożarniczego we Lwowie i zatrudnił Sita w charakterze zaopatrzeniowca. Pracował tam aż do wybuchu konfliktu niemiecko-radzieckiego latem 1941 roku (4). Drugi raz uniknął wywózki na Syberię, przypadkowo, już przy załadunku do wagonów dzięki decyzji oficera radzieckiego który widząc zaawansowaną ciążę żony Sita, odesłał rodzinę do domu (12). Podczas lwowskiego epizodu Sit współpracował z Wandą Wasilewską, a w trakcie ucieczki przed Niemcami udało mu się ocalić rękopisy jej książek (m.in. „Gwiazdy w jeziorze” – co zostało opisane w przedmowie tej powieści) (5).

Poszukiwany przez Gestapo, Sit przedostał się na Sądecczyznę. W Stróżach nawiązał kontakt ze Związkiem Walki Zbrojnej, gdzie został zaprzysiężony przez Narcyza Wiatra „Zawojnę”. Włączył się w działania podziemnej PPS, funkcjonującej pod nazwą Wolność-Równość-Niepodległość (WRN). W 1942 roku cudem przetrwał obławę niemiecką na dworcu w Stróżach – mimo odniesienia poważnej rany głowy, zdołał uciec dzięki pomocy kolejarza-rewidenta (4, 12)*.

Skierowano go następnie w rejon dąbrowski (Jadowniki Mokre, Bolesław), a później pińczowski (Opatowiec)**. Posługując się pseudonimem „Sroka” (oraz fałszywym nazwiskiem Dobrowolski), służył jako łącznik AK oraz kurier Batalionów Chłopskich w placówce „Brzoza”. W lipcu i sierpniu 1944 roku brał czynny udział w walkach partyzanckich, m.in. w Opatowcu i Nowym Korczynie, a także w starciach połączonych sił AK i BCh, broniących tzw. Republiki Pińczowskiej przed oddziałami niemieckimi. W odwecie za nieuchwytność „Sroki”, Gestapo aresztowało w Tarnowie jego rodzeństwo: siostry Marię (trafiła do Auschwitz, więzień nr 45541) i Anastazję (zmarła z wycieńczenia po opuszczeniu więzienia) oraz braci Stanisława (który zginął w obozie Auschwitz jako więzień nr 11561) i Karola (przeżył Auschwitz, więzień nr 123043) (2, 4, 9).

Prezydentura Tarnowa i szykany

Po zakończeniu wojny Eugeniusz Sit zaangażował się w odbudowę legalnych struktur PPS, wchodząc do ścisłego kierownictwa szczebla powiatowego i wojewódzkiego (m.in. Wojewódzkiej Rady PPS w Krakowie). XXVI Kongres partii przyniósł mu stanowisko zastępcy członka Centralnej Komisji Rewizyjnej. 1 czerwca 1945 roku tarnowska Miejska Rada Narodowa wybrała go na pierwszego powojennego prezydenta miasta (2, 4, 8).

W 1946 roku uhonorowano go Srebrnym Krzyżem Zasługi za walkę z okupantem i udział w pracach konspiracyjnych w okresie okupacji (7).

Okres jego prezydentury był niezwykle burzliwy – oprócz trudów powojennej odbudowy, Sit musiał mierzyć się z coraz silniejszą presją ze strony Polskiej Partii Robotniczej, dążącej do wyeliminowania wpływów PPS. Konflikty potęgowały osobiste zatargi, m.in. z wiceprezydentem Janem Pałką reprezentującym PPR. Komuniści szybko przystąpili do ofensywy: w styczniu 1946 r. zarzucali Sitowi „nieufność” wobec nowego ustroju, a następnie sfabrykowali oskarżenia o jego współpracę z organizacją Wolność i Niezawisłość (WiN). W sierpniu 1946 r. Sit był kilkukrotnie brutalnie przesłuchiwany przez bezpiekę w Krakowie (w tym przez płk. Hipolita Duliasza), jednak zdołał obalić fałszywe oskarżenia i odzyskał wolność (4, 8).

W dodatku Sit zdobył i ujawnił w 1947 r. tajną „instrukcję pierwszomajową” PPR, obnażającą nielojalność komunistów. W konsekwencji uruchomiono przeciwko niemu postępowanie partyjne. Eugeniusz Sit reprezentował w tym czasie to skrzydło PPS, które starało się zachować niezależność samorządów przed postępującą dominacją komunistów. Ostatecznie na początku 1948 roku zmuszono go do rezygnacji ze wszystkich stanowisk (2, 4, 8). Nie uchroniło to jednak jego i jego rodziny przed dalszymi szykanami ze strony Urzędu Bezpieczeństwa, zwłaszcza Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Tarnowie, którego szef (kpt. Stanisław Strzałka) ze względu na osobiste uprzedzenia starał się złamać działalność Sita (poszukiwanie celem aresztowania, wielokrotne rewizje i tzw. kocioł w mieszkaniu, przetrzymywanie żony w budynku UB)***. Poszukiwanie i szykany ze strony UB zakończyło dopiero osobiste spotkanie (przesłuchanie i złożenie szczegółowego życiorysu na szesnastu stronach) z Ministrem Bezpieczeństwa Publicznego gen. Stanisławem Radkiewiczem załatwione przez przyjaciół Sita. Musiał jednak codziennie meldować się w UB w Krakowie.

Degradacja i rehabilitacja

Został przekazany do dyspozycji Ministra Pracy i Opieki Społecznej, skierowano go do pracy w Okręgowym Inspektoracie Pracy w Krakowie (było mu to na rękę, ze względu na dozór krakowskiego UB). Sit – podobnie jak Bolesław Drobner czy Zygmunt Bocian – został oznaczony łatką „elementu prawicowego”, który rzekomo hamował zjednoczenie ruchu robotniczego. Skutkowało to usunięciem go z partii jesienią 1948 roku. Zesłano go jako inspektora pracy do Nowego Sącza, a po okresie bezrobocia, w 1951 roku podjął zatrudnienie w tarnowskiej firmie budowlanej (3, 4).

Los uśmiechnął się do niego dopiero w realiach politycznej odwilży po październiku 1956 r. Przywrócono mu prawa członka (decyzją premiera J. Cyrankiewicza 14 byłych członków PPS, w tym Sita przywrócono, już w ramach PZPR) i powołano do lokalnego Komitetu Miejskiego. Działał także w strukturach związkowych i jako wiceprzewodniczący tarnowskiego ZBoWiD-u. Zmarł nagle 14 maja 1958 roku i został pochowany w Tarnowie (2, 3, 4).

Życie prywatne

Eugeniusz Sit od jesieni 1939 roku był żonaty z Sabiną Woszczyną, z którą dzielił nie tylko życie, ale i niepodległościowe ideały lewicowe. Sabina już w latach 30. mocno angażowała się w struktury Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego (TUR), stanowiącego wówczas filar edukacji mas pracujących. Zarządzała Robotniczym Ośrodkiem Wypoczynkowym w Zakopanem, gdzie rekreację łączono z dyskusjami, wykładami i pracą kulturalno-oświatową. Działała także bardzo aktywnie w Towarzystwie Przyjaciół Dzieci (m.in. regularnie organizując kolonie dla dzieci ubogich robotników, dążąc do poprawy warunków ich życia). Para doczekała się dwójki dzieci: syna Eugeniusza (ur. 1940, z zawodu lekarza) oraz córki Bożeny (ur. 1948) (2, 3, 4, 11, 12).

* Sit schował się między wagony podczas niemieckiej obławy na dworcu. Dostrzeżony, mimo uderzenia w głowę kolbą karabinu, zdołał zbiec pod wagonami. Sytuację tę zauważył lokalny rewident kolejowy, który udzielił mu pomocy. Przekazał Eugeniuszowi elementy swojego wyposażenia (młotek i czapkę), co pozwoliło na zamaskowanie się, ukrycie intensywnie krwawiącej rany głowy i opuszczenie strefy niemieckiej obławy. Rewident przeżył wojnę, a po jej zakończeniu Sit z powodzeniem go odszukał (12).

** Pod koniec wojny Sit wraz z żoną i synem został umieszczony w Chwalibogowicach (gmina Opatowiec w świętokrzyskim), w gospodarstwie Franciszka Deszcza. Położone na uboczu gospodarstwo, stanowiło dogodne miejsce zarówno dla ukrywających się, jak i dla działań oddziałów partyzanckich.

Rodzina Sita czynnie angażowała się w codzienne życie, pomagając w pracach gospodarskich. Wyrazem wdzięczności oraz zawiązanej w tym trudnym czasie więzi była deklaracja żony Sita, która zobowiązała się „wykształcić” dorastającą córkę Deszcza. Po zakończeniu wojny obietnica ta została dotrzymana – dziewczyna gościła u Sitów w Tarnowie, oraz otrzymała wsparcie umożliwiające jej zdobycie wykształcenia i zawodu (12).

***pracownicy UB nie mogąc znaleźć Eugeniusza (który w tym czasie wyjechał do Warszawy), zatrzymali i doprowadzili jego żonę Sabinę, która po przesłuchaniu została zatrzymana osobistą decyzją kpt. Strzałki, na korytarzu UB, na krześle, na którym miała siedzieć do czasu zgłoszenia się męża do UB. Została wypuszczona dopiero po tygodniu, ze względu na urlop Strzałki (11, 12).

Bibliografia:

Źródła opublikowane

1. Ciołkosz, A. (1981). Ludzie PPS. Wyd. 2. Londyn: Centralny Komitet Polskiej Partii Socjalistycznej.

2. Ćwik, K. (1974). Problemy współdziałania PPR i PPS w województwie krakowskim, 1945–1948. Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

3. Niedbała, A. (red.). (2010). Sit, Eugeniusz [hasło biograficzne]. w: Encyklopedia Tarnowa. Tarnów: Tarnowskie Towarzystwo Kulturalne.

4. Pacholczykowa, A. (1996–1997). [hasło]. w: Polski słownik biograficzny, t. 37: Siemiątkowski Antoni – Skaradkiewicz Patrycy. Kraków: Polska Akademia Nauk – Polska Akademia Umiejętności, Instytut Historii PAN.

5. Wasilewska, W. (1958). Gwiazdy w jeziorze [Przedmowa autorki]. Warszawa: Czytelnik.

6. Wierzcholska, A. (2023). Wspomnienia i kamienie. Życie i śmierć polsko-żydowskiego miasta. Tarnów 1918–1956. Tłum. J. Górny. Kraków: Wydawnictwo Austeria.

Akty prawne

7. Uchwała Prezydium Krajowej Rady Narodowej z dnia 12 czerwca 1946 r. o nadaniu na terenie województwa krakowskiego odznaczeń za zasługi położone w walce z okupantem i udział w pracach konspiracyjnych w okresie okupacji. M.P. 1946, nr 140, poz. 260.

Źródła archiwalne

8. Archiwum Państwowe w Krakowie, Oddział w Tarnowie. Akta Miasta Tarnowa 1945–1950.

9. Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu. Baza danych więźniów. Dostęp: 1.05.2026. https://ofiary.auschwitz.org/victims

Prasa

10. Materiały archiwalne czasopism: „Naprzód”, „Robotnik” (1932, 1933, 1934, 1935, 1937, 1938), „Tydzień Robotnika” (1937).

Źródła niepublikowane

11. Osobiste dokumenty w archiwaliach rodziny: legitymacje, akty urzędowe, odpisy z archiwum IPN.

12. Przekaz rodzinny.

Autor: Eugeniusz Sit (syn)

Biogram i lokalizacja grobu Eugeniusz Sita LINK