Stanisław i Julia Wencel

Lokalizacja: Cmentarz Rzymskokatolicki w Zawierciu, ul. Cmentarna 7

50°28’41.4″N 19°26’31.1″E

Inskrypcja na grobie:

JULIA WENCEL | ŻOŁNIERZ AK | ŻYŁA LAT 75 | ZM.11.11.2001 | CZEŚĆ JEJ PAMIĘCI

Wencel Stanisław, ps. Twardy (1913-1958) działacz socjalistyczny, dowódca oddziałów partyzanckich GL PPS i Armii Krajowej. Urodził się 04.09.1913 w Ust-Kucie na Syberii, syn Stanisława i Józefy z d. Franiasz, działaczy PPS przebywających na zesłaniu carskim. W 1923 r. powrócił z rodziną do kraju i zamieszkał w Zawierciu. W 1935 r. zdał maturę w Krakowie. Pracował w Zakładach Przemysłowych „Poręba” oraz w Fabryce Włókienniczej Towarzystwa Akcyjnego „Zawiercie”. Od młodości aktywny w ruchu socjalistycznym: działacz OM TUR, organizator Czerwonego Harcerstwa w Zawierciu oraz członek jego Rady Głównej. W 1933 r. wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej. W 1935 r. powołany do służby w 73. Pułku Piechoty; ukończył szkołę podchorążych w Katowicach. Zmobilizowany 23 sierpnia 1939 r. do 11. Pułku Piechoty w Tarnowskich Górach. Po agresji ZSRR wzięty do niewoli pod Równem. Przekazany Niemcom w ramach wymiany jeńców, zbiegł z transportu i powrócił do Zawiercia. Wstąpił do PPS-WRN, zostając dowódcą oddziału bojowego. Od 1940 r. kierował pracą wojskową w Brygadzie Zagłębiowskiej Gwardii Ludowej PPS. W 1943 r. stanął na czele grupy egzekucyjnej GL PPS, która przeprowadziła ok. 80 akcji (likwidacje konfidentów, przerzuty prasy, konfiskaty i rozbrojenia). Po scaleniu GL PPS z Armią Krajową objął dowództwo nad 1. kompanią oddziału dywersyjnego AK „Surowiec” (w składzie 23. DP AK). Zasłynął m.in. likwidacją kata ziemi myszkowskiej, żandarma Juliana Schuberta („Krwawego Julka”) w Żarkach. Ze względu na współpracę z oddziałami AL i BCh popadł w konflikt z Narodowymi Siłami Zbrojnymi (otrzymał groźby śmierci, zatrzymane po interwencji dowództwa AK). Po rozwiązaniu AK poddany inwigilacji przez aparat bezpieczeństwa. Zagrożony aresztowaniem powrócił do konspiracji, tworząc własny oddział partyzancki. Ujawnił się dopiero po aresztowaniu jego matki przez UB. Wstąpił do „koncesjonowanej” PPS, z której został usunięty tuż przed powstaniem PZPR. W okresie stalinowskim wielokrotnie więziony i szykanowany. Pod presją szantażu podjął współpracę ze służbami, która – wobec jego postawy – okazała się bezużyteczna dla bezpieki. W późniejszych latach pracował w spółdzielczości i budownictwie społecznym. Działał w ZBoWiD. Zmarł nagle 29.12.1958 roku na zawał serca, pochowany na cmentarzu w Zawierciu. Odznaczenia: Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari, Krzyż Walecznych (dwukrotnie)

Julia Wencel z d.Socha ps. Irka (1926-2001). Urodziła się 16.02.1926 roku, w okresie okupacji łączniczka, członek będzińskiej Polskiej Partii Socjalistycznej a w późniejszym okresie łączniczka Armii Krajowej (Odział Partyzancki „Surowiec”). Zmarła 11.11.2001 roku w Zawierciu. Żona Stanisława Wencla. Odznaczona Brązowym Krzyżem Zasług z Mieczami

Orientacyjna lokalizacja grobu:

Źródła: Udział kobiet w walce z okupantem w Okręgu Śląskim OOB-SZP-ZWZ-AK , Zeszyty Historyczne WIN-u nr 24, rok 2005 r. Jarosław Durka, Materiały do „Słownika Biograficznego Uczestników Walk z Komunizmem” (Biogramy). Polska Partia Socjalistyczna w latach wojny i okupacji 1939-1945

Opracował Dariusz Bondar