Stanisław i Julia Wencel

Lokalizacja: Cmentarz Rzymskokatolicki w Zawierciu, ul. Cmentarna 7

50°28’41.4″N 19°26’31.1″E

Inskrypcja na grobie:

JULIA WENCEL | ŻOŁNIERZ AK | ŻYŁA LAT 75 | ZM.11.11.2001 | CZEŚĆ JEJ PAMIĘCI

Wencel Stanisław ps. Twardy (1913-1958) działacz socjalistyczny, dowódca oddziałów partyzanckich GL PPS i Armii Krajowej. Urodził się 04.09.1913 w Ust-Kucie na Syberii, syn Stanisława i Józefy z d. Franiasz, działaczy PPS przebywających na zesłaniu carskim. W 1923 r. powrócił z rodziną do kraju i zamieszkał w Zawierciu. W 1935 r. zdał maturę w Krakowie. Pracował w Zakładach Przemysłowych „Poręba” oraz w Fabryce Włókienniczej Towarzystwa Akcyjnego „Zawiercie”. Od młodości aktywny w ruchu socjalistycznym: działacz OM TUR, organizator Czerwonego Harcerstwa w Zawierciu oraz członek jego Rady Głównej. W 1933 r. wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej. W 1935 r. powołany do służby w 73. Pułku Piechoty; ukończył szkołę podchorążych w Katowicach. Zmobilizowany 23 sierpnia 1939 r. do 11. Pułku Piechoty w Tarnowskich Górach. Po agresji ZSRR wzięty do niewoli pod Równem. Przekazany Niemcom w ramach wymiany jeńców, zbiegł z transportu i powrócił do Zawiercia. Wstąpił do PPS-WRN, zostając dowódcą oddziału bojowego. Od 1940 r. kierował pracą wojskową w Brygadzie Zagłębiowskiej Gwardii Ludowej PPS. W 1943 r. stanął na czele grupy egzekucyjnej GL PPS, która przeprowadziła ok. 80 akcji (likwidacje konfidentów, przerzuty prasy, konfiskaty i rozbrojenia). Po scaleniu GL PPS z Armią Krajową objął dowództwo nad 1. kompanią oddziału dywersyjnego AK „Surowiec” (w składzie 23. DP AK). Zasłynął m.in. likwidacją kata ziemi myszkowskiej, żandarma Juliana Schuberta („Krwawego Julka”) w Żarkach. Ze względu na współpracę z oddziałami AL i BCh popadł w konflikt z Narodowymi Siłami Zbrojnymi (otrzymał groźby śmierci, zatrzymane po interwencji dowództwa AK). Po rozwiązaniu AK poddany inwigilacji przez aparat bezpieczeństwa. Zagrożony aresztowaniem powrócił do konspiracji, tworząc własny oddział partyzancki. Ujawnił się dopiero po aresztowaniu jego matki przez UB. Wstąpił do „koncesjonowanej” PPS, z której został usunięty tuż przed powstaniem PZPR. W okresie stalinowskim wielokrotnie więziony i szykanowany. Pod presją szantażu podjął współpracę ze służbami, która – wobec jego postawy – okazała się bezużyteczna dla bezpieki. W późniejszych latach pracował w spółdzielczości i budownictwie społecznym. Działał w ZBoWiD. Zmarł nagle 29.12.1958 roku na zawał serca, pochowany na cmentarzu w Zawierciu. Odznaczenia: Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari, Krzyż Walecznych (dwukrotnie).

Biogram opracował Dariusz Bondar

Źródła:
Udział kobiet w walce z okupantem w Okręgu Śląskim OOB-SZP-ZWZ-AK
Zeszyty Historyczne WIN-u nr 24, rok 2005 r. Jarosław Durka
Materiały do „Słownika Biograficznego Uczestników Walk z Komunizmem” (Biogramy)
Polska Partia Socjalistyczna w latach wojny i okupacji 1939-1945

[Brak zdjęcia biogramowego]

Julia Wencel ps.Irka, ur. 16.02.1926 w Będzinie. Zm. 11.11.2001.

Córka Ignacego i Zofii Sochów. Ojciec był kolejarzem w Będzinie i działaczem Polskiej Partii Socjalistycznej. W czasie okupacji zaangażowany w działalność konspiracyjną PPS, m.in. akcje sabotażowe na kolei. W 1941 r. ucieka do Warszawy, ginie w powstaniu warszawskim w 1944 r. Matka Julii Wencel choruje, trafia do szpitala, z którego już nie wraca. Na barkach Julii spoczywa obowiązek opieki na młodszym rodzeństwem. Od stycznia 1943 r. należała do Gwardii Ludowej Polskiej Partii Socjalistycznej (2 Kompania Ksawera pułku Będzin), pseudonim Jula, Irka. Pełniła funkcję kolportera tygodnika „Siła” oraz brała udział w drukowaniu prasy w mieszkaniu jej rodziców, które było też miejscem zebrań. Od września 1942 r. do marca 1944 r. była członkinią oddziału dywersyjnego Stanisława Wencla (Twardy). W tym okresie brała udział w akcjach zbrojnych w Porębie koło Zawiercia celem zdobycia pieniędzy dla organizacji, w likwidacji szpicla Pietranka, strażnika w kopalni Renard w Sosnowcu. W akcji zdobycia broni w fabryce maszyn w Porębie. Po unifikacji GL PPS i AK od marca 1944 r. żołnierz 1 kompanii oddziału rozpoznawczego „Surowiec” 23 Dywizji Piechoty Armii Krajowej Okręg Śląsk pod dowództwem St. Wencla, ps. Twardy, w walczy z bronią w ręku do stycznia 1945 r. (walki z Niemcami pod Koniecpolem, Moskarzewem, Szczekocinami i w Górach Gorzkowskich, akcja na żandarma Szuberta w Żarkach, akcja zdobycia broni w Fabryce Naczyń Emaliowanych w Myszkowie, i inne). W latach 1945-1947 pracuje w Fabryce Kabli i Drutu w Będzinie i działa w PPS. W 1946 r. wychodzi za mąż za Stanisława Wencla. Od 1947 r. mieszka w Zawierciu, gdzie zdobywa wykształcenie średnie. Od 1953 r. mieszka w Myszkowie, gdzie pracuje w jako pracownik umysłowy Przedsiębiorstwie Budownictwa Rolniczego. Od 1957 r. członkini ZBOWiD, od 1964 r. w PZPR. Od 1973 r. na rencie inwalidzkiej. Od 1974 r. posiada status inwalidy wojennego, inwalidztwo jest następstwem kontuzji doznanej podczas potyczki z Niemcami w Gieble w czerwcu 1944 r.

Biogram opracował Michał Syska

Na zdjęciach : 1. Stanisław Wencel ps. Twardy (drugi od lewej) i Julia Wencel ps. Irka. Oświęcim rok 1967. 2. W centrum fotografii Stanisław i Julia z okresu okupacji. Żródło: Zygmunt Walter – Janke ” W Armii Krajowej na Śląsku”.

Orientacyjna lokalizacja grobu: